
Z Lubiąża do Henrykowa
28 maja do Henrykowa przybyli cystersi z Lubiąża. Prowadził ich opat Henryk. Pięć lat wcześniej Mikołaj, notariusz księcia Henryka Brodatego, uzyskał zgodę na założenie tu klasztoru.
Najstarsze znane pełne zdanie zapisane po polsku przetrwało w opowieści o dwojgu ludzi przy pracy. Około 1270 roku trafiło na karty Księgi Henrykowskiej.
Tak dziś można oddać sens tych słów. Według kroniki wypowiedział je Boguchwał do żony, która mełła ziarno na żarnach. Chciał ją zastąpić. Niejedno z nas powiedziałoby dziś po prostu: „Daj, ja to zrobię”.
Po co w księdze o klasztornych dobrach opowieść o mężu i żonie? Piotr, były opat klasztoru w Henrykowie, chciał wyjaśnić nazwę Brukalic. Wywodził ją od przezwiska Boguchwała, Czecha, którego sąsiedzi nazywali Brukałą.
Piotr opowiedział tę historię po łacinie. Kiedy jednak doszedł do słów męża, dodał „hoc est in polonico” – „to jest po polsku”. Potem zapisał słowa, którymi Boguchwał miał się zwrócić do żony.


Nie zapisano go na dworze ani w kancelarii. Padło przy żarnach, między mężem a żoną – i dlatego brzmi tak blisko.
Najłatwiej rozpoznać pierwsze słowo. Zapisane przez Piotra „Day” czytamy dziś jako „daj”. Trudniejsze jest „pobrusa”, czyli „pomielę”. Boguchwał proponuje żonie, że sam obróci kamień, a ona przez chwilę odpocznie. Kiedy znamy już sens tych słów, warto wrócić do dawnego zapisu i przeczytać go na głos. Wciąż słychać w nim rytm zwykłej rozmowy.
Otwórz skan na stronie 24. Odlicz dziewięć wierszy od dołu. Wśród łacińskich słów znajdziesz krótkie „Day”. Tu zaczyna się polskie zdanie.
„To jest po polsku” – tak Piotr uprzedza czytelnika, że za chwilę zmieni język. W rękopisie oba języki biegną obok siebie, pisane tą samą ręką.
Tu wraca łacina. Piotr dopowiada, że odtąd Boguchwał i jego żona mielili na zmianę. Tę właśnie pracę męża mieli zapamiętać sąsiedzi.
Najpierw rękopis w Henrykowie, potem drukowany tom we Wrocławiu. Siedemset lat po zapisie słowa Boguchwała wracają do Brukalic. Tym razem wykuto je w kamieniu.
Zobacz oś czasu
28 maja do Henrykowa przybyli cystersi z Lubiąża. Prowadził ich opat Henryk. Pięć lat wcześniej Mikołaj, notariusz księcia Henryka Brodatego, uzyskał zgodę na założenie tu klasztoru.

Piotr, były opat, spisywał dzieje klasztornych dóbr. Gdyby ktoś zakwestionował prawa mnichów do ziemi, mogli sięgnąć do księgi. Piotr zostawił w niej także imiona dawnych mieszkańców wsi i opowieści o ich życiu.

Opisując Brukalice, Piotr przytoczył słowa Boguchwała w dwóch językach. Po łacińsku oddał ich sens. Po polsku zachował także zwrot do żony – „a ti poziwai”. Nie wiemy, kiedy odbyła się rozmowa.

Kolejny zakonnik z Henrykowa dopisał drugą część księgi. Kontynuował dzieje klasztornych dóbr. Znamy jego dzieło, ale jego imię do nas nie dotarło.

Gustav Adolf Harald Stenzel wydał we Wrocławiu łaciński tekst księgi. Odtąd słowa z Brukalic można było przeczytać także w drukowanym tomie. Sam rękopis trafił później do wrocławskiego archiwum diecezjalnego.

Mieszkańcy ówczesnej gromady Henryków ufundowali w Brukalicach kamienną tablicę. Obok dat „1270–1970” wyryto słowa z księgi. Niżej fundatorzy przywołali także rocznicę „powrotu Dolnego Śląska do Macierzy”.

Księgę henrykowską wpisano do międzynarodowego rejestru UNESCO „Pamięć Świata”. Świadczy ona o tym, jak na średniowiecznym Śląsku ludzie różnych języków dzielili się wiedzą.

Na 19 listopada zaplanowano we Wrocławiu inaugurację projektu „Brukalice 1270. Tu też zaczęła się Polska”. O tym, jak upamiętnić tę historię w samej wsi, Komitet będzie rozmawiał z mieszkańcami.
Jej imienia Piotr nie podaje. Pisze za to, że często mełła ziarno na żarnach.
Kronikarz przytoczył słowa męża. Odpowiedzi żony nie zapisał. Dodał jednak, że odtąd oboje na zmianę obracali kamień. W tej krótkiej wzmiance zachował się ślad jej codziennej pracy.
„Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai”, czyli „Daj, niech ja pomielę, a ty odpocznij”. Najstarsze znane zdanie zapisane po polsku padło w Brukalicach, w gminie Ziębice. 19 listopada we Wrocławiu Frontline Foundation i agencja Point & Co. zainaugurowały projekt, który ma przywrócić to miejsce polskiej pamięci.
Czytaj więcejSą zdania, które przetrwały granice, zmiany władzy i całe epoki. „Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai” jest jednym z nich. Teraz zyskuje nowych strażników.
Czytaj więcejMarszałek Województwa Dolnośląskiego Paweł Gancarz objął honorowym patronatem projekt „Brukalice 1270. Tu też zaczęła się Polska”.
Czytaj więcejPierwsze polskie zdanie zostało zapisane w Brukalicach, w gminie Ziębice. Do komitetu, który zajmie się upamiętnieniem jego historii, dołączył burmistrz Ziębic dr Mariusz Szpilarewicz.
Czytaj więcejChcemy, by uczeń mógł na lekcji odczytać zdanie z rękopisu, a przechodzień spotkać je na ulicy. Pomóż nam przygotować wirtualne muzeum i opowiedzieć historię Brukalic poza murami opactwa.
Dla firm i fundacji. Wspólnie ustalimy zakres i sposób podziękowania – na stronie, w muzeum i podczas spotkań.
Po uruchomieniu zbiórki podamy tu dane organizatora i link do wpłat. Zostaw adres, a damy znać pierwsi.
Nauczyciele, badacze, mieszkańcy Brukalic i Henrykowa, artyści. Każda z tych ról ma w projekcie swoje miejsce.
