Przejdź do treści
Boguchwał wyciąga rękę ku żonie przy żarnach. Współczesna ilustracja w stylu iluminacji.

Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai.

Najstarsze znane pełne zdanie zapisane po polsku przetrwało w opowieści o dwojgu ludzi przy pracy. Około 1270 roku trafiło na karty Księgi Henrykowskiej.

Komitet Brukalice 1270 Chcemy, by każdy, kto odwiedzi Brukalice i Henryków, mógł poznać historię najstarszego znanego zdania zapisanego po polsku.
AktualnościCo nowego w projekcie
Przekład

Daj, niech ja pomielę,
a ty odpoczywaj.

Tak dziś można oddać sens tych słów. Według kroniki wypowiedział je Boguchwał do żony, która mełła ziarno na żarnach. Chciał ją zastąpić. Niejedno z nas powiedziałoby dziś po prostu: „Daj, ja to zrobię”.

Jedno spojrzenieDlaczego wracamy do Brukalic

Jedno zdanie,
które przetrwało
siedem i pół wieku.

Po co w księdze o klasztornych dobrach opowieść o mężu i żonie? Piotr, były opat klasztoru w Henrykowie, chciał wyjaśnić nazwę Brukalic. Wywodził ją od przezwiska Boguchwała, Czecha, którego sąsiedzi nazywali Brukałą.

Piotr opowiedział tę historię po łacinie. Kiedy jednak doszedł do słów męża, dodał „hoc est in polonico” – „to jest po polsku”. Potem zapisał słowa, którymi Boguchwał miał się zwrócić do żony.

Kobieta trzyma drewniany uchwyt żaren.Dłoń prowadzi gęsie pióro po pergaminie.Złocony inicjał B jak Brukalice.

Nie zapisano go na dworze ani w kancelarii. Padło przy żarnach, między mężem a żoną – i dlatego brzmi tak blisko.

Najłatwiej rozpoznać pierwsze słowo. Zapisane przez Piotra „Day” czytamy dziś jako „daj”. Trudniejsze jest „pobrusa”, czyli „pomielę”. Boguchwał proponuje żonie, że sam obróci kamień, a ona przez chwilę odpocznie. Kiedy znamy już sens tych słów, warto wrócić do dawnego zapisu i przeczytać go na głos. Wciąż słychać w nim rytm zwykłej rozmowy.

Gdzie tu jest polskie zdanie?

Rękopis
Gdzie szukać?

Otwórz skan na stronie 24. Odlicz dziewięć wierszy od dołu. Wśród łacińskich słów znajdziesz krótkie „Day”. Tu zaczyna się polskie zdanie.

„Hoc est in polonico”

„To jest po polsku” – tak Piotr uprzedza czytelnika, że za chwilę zmieni język. W rękopisie oba języki biegną obok siebie, pisane tą samą ręką.

Po słowie „poziwai”

Tu wraca łacina. Piotr dopowiada, że odtąd Boguchwał i jego żona mielili na zmianę. Tę właśnie pracę męża mieli zapamiętać sąsiedzi.

Sed sciendum, quia in diebus illis erant hic in circuitu aquatica molendina valde rarissima, unde dicti Bogwali Boemi uxor stabat sepiissime ad molam molendo. Cui vir suus, idem Bogwalus, compassus dixit: «Sine, ut ego etiam molam»; hoc est in Polonico: «Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai». Sic iste Boemus vicissim molebat cum uxore, id est vertebat quandoque lapidem sicut uxor.
Daj, niech ja pomielę, a ty odpoczywaj.
Henryków

W Brukalicach opowieść ma swój początek. W pobliskim Henrykowie Piotr zapisał ją w księdze opactwa.

Droga jednego
zdania

Najpierw rękopis w Henrykowie, potem drukowany tom we Wrocławiu. Siedemset lat po zapisie słowa Boguchwała wracają do Brukalic. Tym razem wykuto je w kamieniu.

Zobacz oś czasu
01 — 08
Henryków
1227
Dłoń cystersa na kiju wędrownym, w tle brat idący drogą

Z Lubiąża do Henrykowa

28 maja do Henrykowa przybyli cystersi z Lubiąża. Prowadził ich opat Henryk. Pięć lat wcześniej Mikołaj, notariusz księcia Henryka Brodatego, uzyskał zgodę na założenie tu klasztoru.

02 — 08
Pierwsza część księgi, 1268–1273
1268
Dłoń na pergaminowym akcie z karminową pieczęcią

Skąd klasztor miał ziemię?

Piotr, były opat, spisywał dzieje klasztornych dóbr. Gdyby ktoś zakwestionował prawa mnichów do ziemi, mogli sięgnąć do księgi. Piotr zostawił w niej także imiona dawnych mieszkańców wsi i opowieści o ich życiu.

03 — 08
Około 1270 roku · Henryków
1270
Kobieta przy żarnach, dłoń męża wyciągnięta ku niej

Polskie zdanie w łacińskiej księdze

Opisując Brukalice, Piotr przytoczył słowa Boguchwała w dwóch językach. Po łacińsku oddał ich sens. Po polsku zachował także zwrot do żony – „a ti poziwai”. Nie wiemy, kiedy odbyła się rozmowa.

04 — 08
Początek stulecia · Henryków
1310
Dłonie szyjące składkę księgi

Kto pisał po Piotrze?

Kolejny zakonnik z Henrykowa dopisał drugą część księgi. Kontynuował dzieje klasztornych dóbr. Znamy jego dzieło, ale jego imię do nas nie dotarło.

05 — 08
Wrocław, wydanie drukiem
1854
Dłoń unosi świeży arkusz znad formy drukarskiej

Księga trafia do druku

Gustav Adolf Harald Stenzel wydał we Wrocławiu łaciński tekst księgi. Odtąd słowa z Brukalic można było przeczytać także w drukowanym tomie. Sam rękopis trafił później do wrocławskiego archiwum diecezjalnego.

06 — 08
Brukalice · siedemsetlecie zapisu
1970
Kobieta czyta tablicę z 1970 roku w Brukalicach

Kto ufundował tablicę?

Mieszkańcy ówczesnej gromady Henryków ufundowali w Brukalicach kamienną tablicę. Obok dat „1270–1970” wyryto słowa z księgi. Niżej fundatorzy przywołali także rocznicę „powrotu Dolnego Śląska do Macierzy”.

07 — 08
Pamięć Świata
2015
Badaczka czyta rękopis przez lupę

Co UNESCO dostrzegło w księdze?

Księgę henrykowską wpisano do międzynarodowego rejestru UNESCO „Pamięć Świata”. Świadczy ona o tym, jak na średniowiecznym Śląsku ludzie różnych języków dzielili się wiedzą.

08 — 08
19 listopada, Wrocław
2026
Przekazanie z rąk do rąk próbki wapienia nad szkicem

Co dalej w Brukalicach?

Na 19 listopada zaplanowano we Wrocławiu inaugurację projektu „Brukalice 1270. Tu też zaczęła się Polska”. O tym, jak upamiętnić tę historię w samej wsi, Komitet będzie rozmawiał z mieszkańcami.

Przesuń, by zobaczyć kolejną datę
Kobieta przy żarnach, ilustracja współczesna

Czy znamy
jej imię?

Kobieta przy żarnach

Jej imienia Piotr nie podaje. Pisze za to, że często mełła ziarno na żarnach.

Kronikarz przytoczył słowa męża. Odpowiedzi żony nie zapisał. Dodał jednak, że odtąd oboje na zmianę obracali kamień. W tej krótkiej wzmiance zachował się ślad jej codziennej pracy.

pobrusa„pomielę” – słowo Boguchwała
Złote tło: żona Boguchwała przy żarnach, on wyciąga dłoń
Inicjatywa

Gdyby Piotr poprzestał na łacinie, znalibyśmy sens tej rozmowy. Dzięki temu, że sięgnął po polskie słowa, wiemy też, jak mąż zwrócił się do żony.

Co nowego w projekcie
01 — 04
Partnerzy projektuPatronat i współpraca
Wsparcie

Wesprzyj
polskie słowo

Chcemy, by uczeń mógł na lekcji odczytać zdanie z rękopisu, a przechodzień spotkać je na ulicy. Pomóż nam przygotować wirtualne muzeum i opowiedzieć historię Brukalic poza murami opactwa.

Mecenat

Dla firm i fundacji. Wspólnie ustalimy zakres i sposób podziękowania – na stronie, w muzeum i podczas spotkań.

Darowizna

Po uruchomieniu zbiórki podamy tu dane organizatora i link do wpłat. Zostaw adres, a damy znać pierwsi.

Wiedza i czas

Nauczyciele, badacze, mieszkańcy Brukalic i Henrykowa, artyści. Każda z tych ról ma w projekcie swoje miejsce.

Napisz do Komitetu
Jak chcesz się zaangażować?